Festa da Palabra Silenciada, número 27

Dirección. María Xosé Queizán

Vigo, 2011, 178 páxinas.

Chega puntual á cita cos lectores este número 27, correspondente ao pasado ano 2011, da Festa da Palabra Silenciada, revista das Feministas Independentes Galegas, que dirixe e anima desde hai case que tres decenios María Xosé Quiezán. Contra vento e marea, Festa da  Palabra Silenciada segue a ser a publicación de referencia obrigada do pensamento feminista libre e independente que se enforna e se coce nos fogares intelectuais da nosa terra. Unha desas fendas que aínda non entupiu o sistema, a engrenaxe uniformizadora que pretende someter o planeta.

E chega, como case sempre, cun monográfico dedicado desta volta ás Nobel científicas. Lembra María Xosé Queizán que, desde a primeira concesión do Nobel no ano 1901 e ata 2010, só trinta e nove mulleres foron galardoadas fronte a máis de oitocentos homes. Unha proba da tardía incorporación da muller aos estudos universitarios, e da súa ocultación nos distintos campos do saber. No eido científico foron quince as mulleres recoñecidas co Nobel. Seis destas científicas están afortunadamente vivas  e activas, ocupándose de diferentes investigacións con achados dunha grande repercusión no benestar da humanidade. Elas convértense en paradigmas para as mulleres que pretenden realizarse no eido da investigación científica, nun contexto dunha certa misoxinia que aínda actúa de barreira ideolóxica e que dificulta, xa que logo, os estudos científicos de autoría feminina. “Estas traballadoras infatigables -escribe María Xosé Queizán- demostran que o sexo do saber pode ser feminino”, malia que a redución á esfera privada lles teña negado ás mulleres capacidade de razón, chegando mesmo a establecer unha dicotomía irredutible entre ovular e pensar, que é unha manifestación máis da oposición natureza-cultura.

Rita Levi Montalcini

Un percorrido polo desenvolvemento das investigacións das seis mulleres Nobel vivas dálle forma e substancia á cerna deste número da Festa da Palabra Silenciada. Son elas Rita Levi Montalcini, Nobel de Medicina en 1986, que aos 102 anos segue activa, esculcando na xungla do sistema nervioso, mais movida  tamén pola arela integradora de ciencia e artes. A biografía de Ada E. Yonath, Premio Nobel de Química en 2009, que se dedicou á ciencia sen pensar se era muller ou non, e estudou  a estrutura e función dos ribosomas. Christiane Nüsslein-Volhard, Premio Nobel de Medicina no ano 1995 polos seus traballos de investigación na influencia da xenética no desenvolvemento embrionario, é a  outra das mulleres obxecto e análise neste monográfico. Completan o número, na súa parte monográfica, tres estudos sobre Fraçoise Barré-Sinoussi, Linda B. Buck e Elizabeth H. Blackburn, Premios Nobel no campo da medicina nos anos 2008, 2004 e 2009 respectivamente.

A tradicional sección “Actualidade” que acolle textos de natureza variada  (obituarios, o “espertar árabe”, un traballo sobre ciencia e pseudociencia, achegamentos a diferentes figuras femininas, a prostitución como como escaparate mediático, recensión de libros, premios a mulleres galegas…) pon de manifesto que nada do que acontece neste mundo, sobre todo no mundo de noso, é alleo a esta publicación galega feminista.

María Xosé Queizán

Eu, Jean Gabin

Goliarda Sapienza

Editorial Galaxia, Vigo, 2011, 162 páxinas.

 Eu, Jean Gabin viu a luz en italiano no 2010, a máis de trinta anos de súa escritura, un retraso forzado por mor do arresto da autora, Goliarda Sapienza e das súas sucesivas detencións no cárcere de Rebibba. Con efecto, Goliarda Sapienza (1924-1996) foi una muller excepcional e afastada das pautas sociais do seu tempo, comezando polos seus anos de infancia desenvolvidos nun clima de absoluta liberdade fronte a vencellos e a normas sociais. Nin sequera frecuentou a escola porque o seu pai quixo evitar que a filla fose vítima das imposicións e influencias fascistas. Formouse como actriz de teatro e durante un tempo desenvolveu unha carreira no teatro, distinguíndose nos papeis de protagonista pirandelliana. Traballou así mesmo, aínda que de forma esporádica, no cine, con pequenas aparicións como figurante no filme Senso de Luchino  Visconti.

A finais dos anos sesenta abandonou a carreira de actriz para dedicarse á escritura. Tamén neses anos coñeceu o cárcere debido a un furto na casa duns coñecidos. Na gaiola escribiu varios orixinais, publicando, porén, moi poucos títulos, a excepción de Le certezze del dubbio (1987). A súa novela máis coñecida, L’arte della gioia permaneceu inédita durante moitos anos aos ser rexeitada polas máis importantes casas editoras italiana. Publicada postumamente de forma integral en 2003, obtivo un grande éxito de crítica e de público.

Semellante sorte correu Eu, Jean Gabin, que non viu luz ata hai dous anos. En tradución de María Dolores Torres París, aparece arestora na lingua de noso editada por Galaxia na Biblioteca Compostela de Narrativa Europea.

Escrita en primeira persoa, a narradora autodiexética amósanos unha porción do que Goliarda Sapienza chamaba “autobiografías das contradicións”,  un propósito de retornar coa distancia do paso do tempo sobre algúns momentos da propia existencia para comprender que cousas altera o tempo na memoria e a memoria dentro de nós. Pois o pasado xamais fica petrificado como a conciencia de quen é imposible que cale porque está ateigada de vitalidade.

A narración de Goliarda Sapienza sitúanos na Catania dos anos trinta. As fantasías dunha cativa sobre unha estrela do cine, Jean Gbin, un heroe rudo, e nas mulleres que o acompañan na pantalla, fráxiles e esquivas,  a anos luz das modernas “damas de ferro”como Margaret Thatcher, con cuxa refencia comeza a novela, son o tema central de Eu, Jean Gabin. O heroe anárquico co que se identifica a pequerrecha, está presente no seu imaxinario logo de pasar as tardes no cinema Mirone soñando coas historias do actor francés, e convértese  na clave para comprender un mundo, o mundo da Civita, auténtica casbah de Catania, sobordante  de vida nos seus barrios baixos, pero tamén de criminais de todo tipo, incluída a prostitución masculina adulta e infantil.

O seu lendario Jean Gabin do cinema Mirone, mantíñaa a salvo das incursións dos escuadróns fascistas que devastaran a biblioteca do pai e lle deran malleiras aos irmáns.

Goliarda Sapienza

Eu, Jean Gabin é unha curiosa autobiografía que contrasta cos ríxidos relatos autobiográficos tradicionais e ten a carraxe “de expoñerse espida, sen metáforas, sobre todo  a súa orixinal e curiosa infancia” (páxina 149). Para falar de todo iso Goliarda identifícase con Jean Gabin. Pépé le Moko ofrecíalle un ambiente semellante a aquel no que ela vivía. O seu romanticismo libertario era a antítese fronte ao totalitarismo fascista, que ten o poder de destruír ata os soños (páxina 45).

Goliarda Sapienza, que escribe só para ser querida, camiña neste libro, refundición de Lettera aperta polas calellas da súa cidade da man do seu bandido da casbah. A súa escrita, chea de forza e tenrura e por veces telurismo, está atravesada polo atrevemento, o entusiasmo e a arrogancia dunha muller posuída polo pracer da liberdade.

Natacha Michel

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Con este mesmo título (L’instant persuasif du roman) pronunciaba en1987 a novelista e ensayista francesa, Natacha Michel un ciclo de conferencias na asociación “Les Conférences du Parrquet”, que sería publicado anos despois na colección Hybris da editorial malagueña Ágora. A pensadora francesa, que sempre amosou unha verdadeira teimosía en declararse novelista, perseguía, nas devanditas conferencias, o propósito de definir a novela e establecer a súa verdadeira marcación, o seu estatuto. Semella claro que falar de novela significa falar de literatura, de pensamento, de prosa, de lingua,de ficcionalidade, de fictividade, de narratoloxía. Mais, que é aquilo que converte un texto nunha verdadeira novela?

Son moitas as teoría verbo do que se deu en chamar discurso narrativo, comezando polas achegas do mesmo Miguel de Cervantes no capítulo 48 da primeira parte de O Quixote, a través da figura do Coengo: variedade de sucesos excepcionais, un heroe exemplar, variedade de caracteres, invención enxeñosa, estilo agradable, verosimilitude e escrita elaborada coa finalidade de acadar a perfección estética nunha obra na que os distintos matices preséntanse unificados, e deste xeito deleitar e ensinar, podendo inserir trazos dos catro xéneros literarios maiores e as mellores calidades da poesía e da oratoria.

Esta lóxica do discurso narrativo foi cuestionada desde entón por innumerables autores e por todas as vangardas. Lembremos, por exemplo, as censuras das nocións clásicas da crítica narratolóxica (personaxes, acción, ambiente) de Alain Robbe-Grillet e a antihistoria, a “hitoire manqué” do Nouveaus Roman.

Porén, retornando á novelista e ensaísta francesa, cómpre dicir que para ela a esencial bondade da novela, reside na súa propensión cara ao infinito, o encantamento firme e definitivo que provoca en nós un libro, unha vez que está rematado de ler e pechado. Baséase Natacha Michel en Conrad, no coñecido prólogo de O negro do Narcissus: “A tarefa do artista, escribía Conrad, consiste en facer aparecer a vibración, a cor e a forma e en desvelar o segredo da inspiración, en desvelar a tensión e a paixón que se agachan no corazón de cada instante persuasivo”.

Nas mesmas datas nas que vían a luz as conferencias de Natacha Michel, publicaba o escritor español Félix de Azúa o ensaio “Unas notas (apresuradas) sobre la novela”, recollidas máis tarde no volume Lecturas compulsivas. Una invitación. Segundo o escritor catalán, son estas as condicións que debe reunir unha novela: que non pretenda ser un poema, que expoña un fragmento do mundo histórico, que o expoña con sinxeleza, que teña por asunto un conflito singular, que expoña ese conflito na forma que lle corresponde, que non intente acadar unha idea real e verdadeira, que estea traballada con oficio. Pero falta unha oitava condición que Félix de Asúa non é quen de definir. Precisamente a condición que determina o valor dunha novela e que cumpre aquel novelista que é capaz de renovar a nosa facultade de imaxinar mundos a partir de fragmentos de ideas. Imaxinar posibles modos de habitar o mundo. O seu nome clásico é o de Gracia, pero nada ten que ver coa ocorrencia. Quizais coa ironía, cunha farsa, o máis seria posible, coa finalidade de deixar ben claro que os valores non son históricos, falsos, efémeros. A novela soamente deixará de existir cando se extinga este xogo de mascaras e apareza un astro morto, “a cegadora e insoportable cara danada na súa perpetua e desapiadada idiotez”

Microbios e outros paquidermos

Fernando Díaz-Castroverde

Editorial Galaxía, Vigo, 2011, 128 páxinas.

Un mollo de microrrelatos alicerzados no temperado comedimento da súa formulación e na absoluta excepcionalidade, todo iso vén constituír a aposta de Fernando Díaz-Castroverde coa que resultou gañador do Premio de Narrativa Breve Repsol 2011. Gorentámolo arestora nun libro que non é monotemático. Todo o que pode ser imaxinado forma parte das pequenas historias ás que o autor lles dá alento nas súas páxinas do volume. Serán os animais,  a microeconomía, o derrubado muro de Berlín, a xeira dos faquires, as deslocalizacións, a coleccionadora de selos, os libros de poesía, os individuos-vaca repugnantes, o traballo dos espías…Todo lle serve a D. Díaz-Castroverde para tirar unha historia e facer dela unha acrobacia escrita con persoalísimo acento, destilando concisión e enxeño en perfecta aliaxe coa ironía.

Fernando Díaz-Castroverde

Ao rematar a lectura desta restra de minificcións, ao lector quédalle na boca o mesmo sabor acedo que enchoupou a súa escrita, porque da pluma do autor saen cachoadas de ironía, de humor negro, a burla íntima desas pequenas historias en cuxo centro de gravidade asenta o cinismo a súa presenza. De por parte, a narrativa breve de F. Díaz-Castroverde desenvolve en boa medida a teoría da alusión que propuxo Hemingway. Escritura alusiva, insinuante, que afecta ao nivel simbólico mergullado debaixo da linguaxe, como o iceberg situado so a auga. Correspóndelle, xa que logo, ao lector activo e a súa imaxinación a tarefa de somerxerse  para descubrir desde a parte visible a epifanía dos dous terzos  restantes.

* Texto publicado o día 9 de febreriro de 2012, no suplemento Faro da Cultura, páxina VII, do xornal Faro de Vigo.

Ellis Island

Georges Perec

Tradución de Eduardo Estévez

Franouren Ediciones, Ourese, 2011, 73 páxinas.

Saúdo, antes de máis, a aparición deste novo selo editorial, Franouren, que, coa está a caer no sector editorial, significa un verdadeiro acto de fe na nosa lingua, na literatura de noso. Andando o pasado ano 2010. Franouren botaba a andar da man de Manuel Ángel García Fernández. Con anterioridade, Franouren funcionaba soamente como unha axencia de tradución. Ao proxecto editorial, no que tamén participan Bárbara Álvarez Fernández e Julia Arcos Rodriguez, nomeárono Franouren, un rótulo que sutura Francia e Ourense e nace da intención de centrase no mercado francófono e porque se trata dunha editorial do país, dunha empresa ourensá  que aposta polo libro en papel.

A liña editorial de Franourén céntrase de xeito prioritario na poesía. Endalí a súa colección bandeira, “Maldoror”, unha chiscadela á literatura francesa, en concreto a Les Chants de Maldoror de Isidore Ducasse, coñecido como Conde de Lautréamont. Inaugurou a devandita colección o poemario  As nosas sombras no Xardín de Serralves de Xoán Abeleira. Péchaa, polo de agora, Transición de Fran Alonso “un libro de moitas caras” e “tamén de moitas falas”, nas palabras de María Lado que escribe o limiar e acompaña a Fran Alonso -con fermosa gheada incluída- no recitado  dos poemas recollidos no CD co que Franouren agasalla os lectores.

Mais Franouren edita asemade outros títulos, libros híbridos que lle dan acubillo á poesía e á prosa. O último, ata o momento, é a tradución que Eduardo Estévez fai de Ellis Island de Georges Perec, unha reprodución do manuscrito orixinal do filme “Récits d’Ellis Island. Histoires d’errance et d’espoir” (1980). A presente edición en galego renuncia, porén, a reproducir as entrevistas , ao igual que o fixo a edición francesa de 1995. O propósito de Perec céntrase no texto para subliñar a importancia que na súa escrita tivo o seu enfrontamento co espazo de diáspora, de clausura, de errrancia e de esperanza, que foi desde 1892 ata 1924 Ellis Island.

Con efecto, polo illote chamado Ellis Island pasou a última etapa dun éxodo sen precedentes na historia das inmigracións humanas. Nun estreito banco de area que emerxe na desembocadura do río Hudson, a poucas brazas da Estatua da Liberdade, arrexuntáronse os millóns de homes, mulleres e cativos que erguerían a nación americana. Ellis Island significa o comezo dunha inmigración oficializada ou “industrial”, como afirma Perec. “Unha fábrica de americanos, unha fábrica que transformaba emigrantes en inmigrantes” (páxina 17).

Nese pequeno illote de catorce hectáreas, ao que todas as linguas de Europa apelidaban Illa das Bágoas, chamado no século XVII Illa da Forca (alí foi colgado en 1765 un pirata de nome Anderson), preto de dezaseis millóns de mulleres, homes e nenos procedentes de Italia, Irlanda, Alemaña, Suecia, Austria, Polonia, Ucraína, Noruega, Grecia, Turquía, Dinamarca… foron acollidos, recluídos, dispersados ou rexeitados, porque Ellis Island era a “Golden Door”, a Porta de Ouro, case ao alcance da man de Nova Iorque, da América mil veces soñada, o país onde todos terían a súa oportunidade.

Mais os pavos nunca caeron asados nos pratos e as rúas de Nova Iorque non estaban empedradas de ouro. A aqueles “apátridas sacudidos pola tempestade” como cantan os versos de Emma Lazarus que alguén gravou no piar da Estatua da Liberdade, fixéronos vir como man de obra barata que empedraron as rúas de América, cavaron túneles e canais, construíron estradas, pontes, vías de ferrocarril, os grandes encoros, ergueron os rañaceos “máis altos que os que descubriron ao chegar”.

A prosa poética ou o verso libre de Georges Perec recupera a historia de Ellis Island e, sobre todo, o sentido do lugar e as pegadas de todos os que pasaron por Ellis Island. Imaxina Perec os dezaseis millóns de historias individuais de nenos, mulleres e homes, expulsados da súa terra pola fame, a miseria, a opresión política ou relixiosa. E sobre todo mergúllanos nos infindos mares da errancia, da dispersión, da diáspora, porque Ellis Island é o lugar da ausencia, o non-lugar, o exilio. E, aínda que hoxe é un monumento nacional, non pertence só a América. É propiedade de todos aqueles que a miseria ou a intolerancia expulsou ou segue expulsando aínda da terra na que naceron.

 A noite do moucho

Anxo A. Rei Ballesteros

Editorial Galaxia, Vigo, 115 páxinas

(LIBROS DE FONDO)

  Anxo Rei Ballesteros é un narrador do sistema literario galego ao que algún estudoso considera un autor maldito e solitario. Posuidor  dun persoalísimo discurso narrativo, a súa obra, nomeadamente as novelas Dos anxos e dos santos (1977) e Loaira (1992), foron catalogadas no seu momento como textos fundacionais e fundamentais na historia literaria galega. Pero o escritor nado en Boqueixón e cuxo pasamento tivo lugar no ano 2008, foi un narrador que sempre se facía agardar. Rei Ballesteros retornaba aos mundos da ficción  escrita case sempre por unha necesidade catárquica. A poder calar, confesaba el mesmo hai tres lustros, é ao que aspira o verdadeiro escritor. Esas arelas explican o carácter esporádico da súa narrativa. A noite do moucho, para alén doutras urxencias, é seguramente froito desa doenza interior que empurra ao escritor a lle dar saída á necesidade de crear.

A novela, que se empezou a xestar un ano antes da súa morte, sae á luz sen o definitivo proceso de corrección  e coma unha homenaxe ao autor. Pola historia que se descubre nas súas páxinas, pode ser cualificada como texto recuperador da memoria histórica. Un vello que se confunde co protagonista, cóntalles a uns rapaces a historia da que foi actor, durante  Guerra Civil, un anarquista galego que está a ser buscado polos fachas ( sic ) para matalo. Foxe cara o monte, pero está débil e séntese traizoado polo seu cuñado, o Moucho. Pídelle acollida a un amigo que o recibe cheo de medo. E alí, na súa casa, mentres lle entra o soño e se executa a perfidia, matina de xeito compulsivo nos cambios identitarios. A identidade numérica é unha tautoloxía, pero non así a identidade persoal e moito menos nos universos da ficción. Endalí a coherencia de todos eses trocos de personalidade que como carautas irreprimibles lle sobrevén ao protagonista e que lle fan pensar que a realidade sería o imposible. Ao final o inquérito identitario  acada unha cumprida resposta cando o vello narrador confesa os segredos da súa dobre face.

Anxo A. Rei Ballesteros

As pouco máis de cen páxinas nas que se relata esta experiencia vital, conforman unha novela completa e pechada tematicamente, pero inacabada desde o punto de vista formal. A historia e a súa correspondente trama narrativa están rematadas e pechadas, pero non así o texto e sobre todo os seus aspectos formais, que precisarían  dun labor de profundo esmerilado que o autor non tivo a oportunidade de acometer. Con todo, cómpre recoñecer que o galego que serve de vehículo a esta historia, contada de forma oral, é unha lingua vizosa. O narrador, en beneficio da oralidade, transgride á mantenta o galego culto e estándar, como fixo nas súas obras anteriores. Mais, aínda sen ese pulido que botamos en falta, Rei Ballesteros foi capaz de empurrar a linguaxe ata aqueles lindes nos que as creacións verbais  se converten en arte.

* Texto publicado o 17 dedecembro de 2009 no suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo

 Onte, 28 de xaneiro, na Casa do Concello do Grove, nun acto que recobrou a solemnidade, o agarimo e a xusta loanza da nosa lingua e da figura de Manuel Lueiro Rey de anteriores convocatorias, fíxoselle entrega a Mario Regueira do Premio acadado na edición deste ano. Así mesmo no acto tivo lugar a primeira presentación en sociedade da obra galardoada, Outono aquí, unha novela con moitas amavías literarias e ganduxada con plurais fíos diexéticos, entre eles unha intelixente recordación das responsabilidades do pasado, como xa sinalei no seu día.

Ocasións haberá para comentar máis polo miúdo a novela de Mario Regueira. Arestora reproduzo a presentación editorial, mais sen esquecer aqueles versos de Manuel Lueiro Rey, solidarios cos esquecidos deste mundo, cos loitadores e nos que a espada e a canción brillan por igual:

                                          “Todos xuntos compañeiros.

                                          Nunca é tarde, sempre é cedo.

                                          Labregos e mariñeiros

                                          Temos que mata-lo Meco”

 “Cando a literatura se reviste coa pel da música, xorde Outono aquí, novela que, dende un íntimo dialogo entre sociedade, identidade e individuo, asume a escrita da modernidade, por esa fuxida de todo intento de solideza, como se todo, voces e silencios, acabasen por se esluír no ar da desmemoria do que fomos, seres nados en aldeas feridas pola coitelada sangrante de autovías mal trazadas, que obrigan aos seus habitantes a asumiren todas as formas imaxinables de deshumanización nos barrios obreiros das cidades emerxentes.

Mario Regueira

Guillerme vese obrigado a viaxar a Gante, unha anónima cidade europea, un lugar con prazas, estatuas, castelos turísticos e barrios obreiros, tan igual e tan diferente coma calquera outro, para recuperar unha herdanza que lle pertence de seu e escoitar tamén as palabras de perdón de Xoán, o seu exitoso irmán músico, mais nesa viaxe non só atopará a verdade dos feitos, senón tamén unha man cálida e amable que o axuda a saír da espiral da vertixe e, sobre todo,  a cicatrizar tantas feridas abertas”

 ( Mario Regueira, Outono aquí, presentación editorial)

Historias de Oregón

Diego Ameixeiras

Edicións Xerais, Vigo, 2011, 102 páxinas.

 Narrador solvente,Diego Ameixeiras, afronta con éxito unha incursión no xénero folletinesco que ten que ver case que sempre coa novela negra.Porén, malia que haxa “mortes matadas” Historias de Oregón non descansa no eixo temático que acostuma definir o xénero. O presado de secuencias  seriais de Historias de Oregón ten outro propósito: retratar de forma expresionista a paisaxe humana dese Oregón, trasunto literario da cidade de Ourense na narrativa de Ameixeiras.

Diego Amerixeiras

Nútrese o relato do cruzamento de historias, historias case que todas de intemperies vitais nas que habitan os personaxes deste mosaico que o autor debuxa con trazo realista. Nos lindes de Oregón, ese lugar sombrío e precario, no que se dan cita  as clases privilexiadas e o inframundo, viven ou sobreviven seres cuxas vidas, ganduxadas en tramas que se entretecen, representan o fluxo e refluxo dunha cidade preñada dunha ferinte carga de violencia. Saliento no haber da novela a competencia autorial para espellar con ficcións vidas reais e facelo de xeito fragmentario, dándolle múltiples oportunidades á omisión, aos espazos baleiros  para que o lector poida construír a súa historia. No debe da proposta de Ameixeiras, certas secuencias de recheo que, ao meu ver, están aí para axustarse ás esixencias formais dunha novela por entregas.

* Este texto foi publicado o día 26 de xaneiro de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo

Seara

Obra poética (1971-2011)

Xosé Vázquez Pintor

 Edicións Espiral Maior, Culleredo (A Coruña), 2011, 314 páxinas.

Unha salutación para este libro-compilación de corenta anos de dicir poético que chega en sazón, maduro, nostálxico, tenue por veces, claramente combativo as máis delas, ao que me achego con temeridade, estremecemento e emoción, porque acercarse á voz lírica convertida en verso por Xosé Vázquez Pintor, é tamén abeirarse á grande verdade, ao grande milagre do mundo que dirían os nosos clásicos.

Este polifacético domador de palabras (narrador,ensaísta, dramaturgo, poeta) que talla cada liña que escribe cun rexistro literario vigoroso, ateigado de tensión, forza, emotividade, sorpresa, ergue no eido da lírica “a memoria que reconstrúe un mundo” como rotulou a súa tese verbo do escritor da Terra do Medio e da beiramar a moza e profesora cubana Yanelis Velazco Fajardo (“Mocina que nos sabes na maxia do solpor”).

Velaquí pois, editados con galanura, os versos desa media vida, escritos coas palabras que o poeta máis quere, para turrar sempre dos soños contra as esperas. Dez poemarios amalgamados polo rótulo desa “Seara”, a palabra que nos fai pensar no pan, sendo como é de terra de montes, pero que une as dúas xeografías vivenciais do escritor: a Terra do Medio, a dos seu Melide natal e a da beiramar.

Lemos os versos da primeira andadura: Gándaras (1971), Terra e pan (1975), O espertar tamén é noso (1977), vítimas daquela inxusta sentenza, pronunciada polos que pretenderon señorear o canon: “…hoxe están excluídos de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” (Dicionario de Literatura Galega, I, Autores, paxina 602). Gándaras, o libro iniciático (“a primeira illa dos soños”) no dicir poético do escritor, “a partida de nascemento” como escribiu o prologuista, Varela   Buxán, do que hoxe Vázquez Pintor confesa que ía “analfabeto de metáforas”, mais non de ousadía reivindicativa que provocou aquela condena de prosaísmo de orientación social e onde podemos gorentar de novo daquel poema “Eu bebín nunha cunca” que lle deu ao poeta o seu primeiro éxito literario:premio nos Xogos Florais de Guimarâes.  Terra e pan, igualmente sospeitoso, é homenaxe igualmente a quen  resiste e ama. O espertar tamén é noso, libro teitado por un ricaz espazo que acubilla as memorias da infancia. Son os poemarios dos anos 70, dese socialrrealismo tan deostado, nutridos, porén, de enerxías, de chamadas á resistencia, mais tamén de vehemencias emocionais.

Con Ofidios de diario (1984) prodúcese a viraxe na forma e no contexto dun quefacer poético que agora asenta a súa cerna nas isobaras dun mundo fastástico, ensoñado (“un soño de amor e do ofidio”) cicelado ao ritmo das imaxes brunidas con palabras. Unha andaina que prosegue  Na vertical da noite (1990) e No corazón mancado (1990), universos poéticos nos que goberna a ensoñación, “a lucería  das horas no mar-ceo”, as descubertas exteriores “para axotar os medos e bicar as intemperies”.

Os dous últimos poemarios editados, Rotación violeta (1996) e Banzados (2001) significan unha volta a outras etapas vitais ateigadas de ousadía, rachando os medos da luxuria, camiñando por veces no territorio dos loucos e do destempo. De novo os versos de Quian, onde aínda rebrinca o golpe contra a infamia e a covardía.

Xosé Váquez Pintor

Completan o volume dous inéditos: Anuncian as aves e Os versos do zapateiro. O primeiro é un exercicio desa habilidade escritural de Vázquez Pintor, da que podo dar fe porque fun testemuña dunha xesta semellante. Un poemario deliñado na súa meirande parte nunha noite pecha do ano 1991 na Casa da Cultura de Agolada, diante das pezas dos escultores e pintores do Deza, dialogando con elas o poeta, bebendo co granito e cos óleos. Pecha o volume Os versos do zapateiro, versos escritos por encarga para homenaxes e outros acontecementos. Memoria dos últimos anos dun eu lírico que se manifesta sempre cunha grande vitalidade e se expresa con palabras de liberdade, revoltosas coas faixas dos canons, con linguaxe que sutura preguntas e respostas, as lembranzas da infancia, a ollada sobre os obxectos e acontecementos. Tamén as soidades e illamentos, os saberes, arelas e querenzas da nosa tribo.

Mergullarnos neste libro recompilatorio de Vázquez Pintor   confírmanos nesa seguranza de que a función poética, algo pequeno na súa configuración gráfica, é paradigma de fermosura. E o que aínda é máis relevante: que  a poesía é forte (Michel Deguy), sobordante de fulgores e bríos máxicos.

Raymond Carver y Tess Gallagher

A  vida e a obra de Raymond Carver (1939-1988) aléitase na lenda. Descoñecido cando en 1981 o seu editor Gordon Lish publicou What We Talk About When We Talk About Love (non existe tradución ao galego) despois dunha demouca de máis do 50%, cando finou en 1988, pasaba á historia como un dos grandes referentes literarios dos últimos trinta anos. Un dos escritores eximios de América, xunto con Chéjov quizais o mellor contista do século XX. Pai do realismo sucio e  un dos piares do minimalismo. A voz máis xenuína da Norteamérica contemporánea agasállanos -ou iso pensabamos- cunha literatura minimalista esteada no omitido (Harold Bloom). Foi Hemingway o iniciador  da literatura minimalista, pero é Carver o nome que se asocia por antonomasia con esa estética literaria. O Carver editado pro Gordon Lish, nomeadamente o da obra arriba amentada. A secura da súa prosa, un estilo elíptico,  a monotonía na que habitan os seus personaxes, “diexesis parsimoniosas” e, sobre todo, os seus inesperados e pavorosos desenlaces convertérono no paradigma da narrativa minimalista.

Pero no ano 2009 apareceu publicado en Londres a versión orixinal da obra que o fixo famoso e foi traducida ao español por Anagrama co título Principiantes. Agora sabemos do traballo implacable, pero certeiro do editor que eliminou títulos, páxinas enteiras e cambiou finais convertendo o inglés de Carver nesa coitela que talla pezas de prosa austera e exenta de enfeites, despoxándoa de todo agás a cerna da emoción humana. Un bo exemplo é o relato “Dile a las mujeres que nos vamos”. Unha trama moi sinxela: dous amigos, Bill e Jerry, unidos dende a infancia. Entre os dous mercan un coche. Un domingo collen o coche e dan un paseo. Atopan na estrada a dúas rapazas coas que coquetean. Elas deixan a estrada e camiñan por un carreiro. Séguenas Bill e Jerry. Bill, desalentado para e prende un cigarro. Aquí remata a historia, pero o lector atopa estas liñas para un final fulminante: “Nunca entendeu o que quería Jerry. Pero todo comezou e rematou cunha pedra. Jerry  empregou a mesma pedra coas dúas rapazas, primeiro sobre a que se chamaba Sharon y despois sobre a que debería ser de Bill”. Unha frase cortante, impersoal, inexorablemente inhumana. Mais este final no é obra de Carver, senón de Lish. No canto do mesmo, Carver escribira seis páxinas que Lish podou sen piedade. Carver cóntao todo, sen lle dar ningunha oportunidade á omisión, a ese ton formidable, á ferocidade dun final que, precisamente polo omitido, foi considerado un tótem referencial. Xa que logo, son pertinentes os inquéritos: ¿De que falamos cando falamos de Carver? ¿Quen é o seu creador? ¿El mesmo ou o seu editor?

* Texto publicado o día 21 de xaneiro no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal, pinchar aquí